काठमाडौं, ११ भदौ २०८३।
रसुवाको भोटेकोशी नदीमा बुधबार बिहान आएको अप्रत्याशित र विनाशकारी बाढीले रसुवासहित नुवाकोट, धादिङलगायतका जिल्लामा ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको छ। नदीमा आएको तीव्र बहावले बस्ती, घर, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, सरकारी संरचना तथा शैक्षिक संस्थासमेत आफ्नो चपेटामा पारेपछि प्रभावित क्षेत्रको जनजीवन अस्तव्यस्त बनेको छ।
प्रारम्भिक विवरणअनुसार बाढीले रसुवाको टिमुरे, स्याफ्रुबेँसीलगायतका क्षेत्रलाई सबैभन्दा बढी प्रभावित बनाएको छ। बाढीका कारण सडक तथा पुलहरू बग्नुका साथै चीनसँगको केरुङ नाका जोड्ने महत्वपूर्ण सडक खण्डमा समेत ठूलो क्षति पुगेको छ। विभागीय प्रारम्भिक विवरणअनुसार बेत्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको करिब ४२ किलोमिटर सडक विभिन्न स्थानमा क्षतिग्रस्त भएको छ।
बढ्दै गएको मानवीय क्षति, सयौँ अझै सम्पर्कविहीन
बाढीपछिको खोज तथा उद्धार कार्य जारी रहे पनि क्षतिको पूर्ण विवरण अझै आउन सकेको छैन। बिहीबार बिहानसम्म विभिन्न प्रभावित जिल्लामा गरी कम्तीमा १६२ जनाको शव फेला परेको प्रहरी विवरण सार्वजनिक भएको छ। सयौँ मानिस अझै सम्पर्कविहीन रहेको र खोज तथा उद्धार कार्यलाई तीव्रता दिइएको छ।
रसुवा र नुवाकोटमा मात्रै १६२ जना सम्पर्कविहीन रहेको तथा सुरक्षा निकायका कर्मचारी र पर्यटकसमेत ठूलो संख्यामा बेपत्ता रहेको पछिल्लो विवरणले विपद्को भयावहता अझ स्पष्ट पारेको छ। खोजीका लागि सुरक्षा निकाय र स्थानीय संयन्त्र परिचालन भइरहेका छन्।
बाढीले विद्युत् उत्पादन तथा प्रसारण संरचनामा समेत गम्भीर क्षति पुर्याएको छ। रसुवागढी, चिलिमे र त्रिशूली–३ ए जलविद्युत् आयोजनाका संरचना तथा प्रसारण प्रणालीमा क्षति पुगेपछि केही क्षेत्रमा विद्युत् आपूर्तिसमेत प्रभावित भएको नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले जनाएको छ।
विद्यालयसमेत बाढीको चपेटामा
बाढीको अर्को गम्भीर असर शिक्षा क्षेत्रमा परेको छ। प्रारम्भिक विवरणअनुसार रसुवा र नुवाकोटका कम्तीमा सात विद्यालयमा क्षति पुगेको छ, जसमध्ये अधिकांश रसुवाका छन्। टिमुरे क्षेत्रका विद्यालयहरूमा ठूलो क्षति भएको र केही विद्यालयका भवन तथा संरचना बाढीले बगाएको प्रारम्भिक विवरण सार्वजनिक भएको छ।
गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका–१ टिमुरेस्थित टिमुरे सामुदायिक विद्यालयमा ठूलो भौतिक क्षति पुगेको छ। त्यस क्षेत्रमा रहेका केही बोर्डिङ तथा सामुदायिक विद्यालयसमेत बाढीबाट प्रभावित भएका छन्। प्रारम्भिक विवरणमा टिमुरेका केही विद्यालय पूर्ण रूपमा बगेको उल्लेख भए पनि क्षतिको यकिन विवरण भने सम्बन्धित निकायबाट अझै संकलन भइरहेको छ।
रसुवाकै उत्तरगया गाउँपालिकास्थित विद्यालयमा बाढीको जोखिम बढेपछि विद्यार्थीहरू विद्यालयबाट भागेर सुरक्षित स्थानमा पुग्न सफल भएको विवरणले विपद्को समयमा बालबालिका कति जोखिममा पर्न सक्छन् भन्ने देखाएको छ।
नुवाकोटको विदुर नगरपालिका – ५ स्थित त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयमा पनि बाढीले ठूलो भौतिक क्षति पुर्याएको छ। विद्यालय परिसरमा हिलो, लेदो तथा बाढीले बगाएर ल्याएका काठलगायतका सामग्री थुप्रिएका छन्। यसले विद्यालय भवन मात्र होइन, पठनपाठनको निरन्तरतासमेत प्रभावित हुने अवस्था सिर्जना गरेको छ।
‘विद्यालय बग्यो’ भन्दा ठूलो प्रश्न – विद्यार्थी अब कहाँ पढ्ने?
विद्यालय भवन बग्नु वा क्षतिग्रस्त हुनु भौतिक क्षति मात्र होइन। त्यससँगै विद्यार्थीको नियमित शिक्षा, मनोवैज्ञानिक सुरक्षा, शैक्षिक सामग्री, अभिलेख र विद्यालयसँग जोडिएको सामाजिक वातावरणसमेत प्रभावित हुन्छ।
बाढीबाट प्रत्यक्ष प्रभावित बालबालिकाका लागि अब तत्काल सुरक्षित आवास र खानपानसँगै शैक्षिक निरन्तरता र मनोसामाजिक सहयोग पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ। विपद्को दृश्य देखेका, आफन्त वा छिमेकी गुमाएका, घर तथा विद्यालय गुमाएका बालबालिकामा डर, त्रास, असुरक्षा, निद्रामा समस्या तथा पढाइप्रति रुचि घट्नेजस्ता मनोसामाजिक असर देखिन सक्ने भएकाले राहत व्यवस्थापनमा बालमैत्री दृष्टिकोण आवश्यक छ।
त्यसैले प्रभावित विद्यालयहरूमा तत्काल भौतिक क्षतिको मूल्याङ्कनसँगै विद्यार्थी, शिक्षक तथा अभिभावकको अवस्थाको समेत मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने देखिन्छ। अस्थायी सिकाइ केन्द्र, सुरक्षित विद्यालय परिसर, शैक्षिक सामग्री तथा आवश्यक मनोसामाजिक सहयोगको व्यवस्था पुनःस्थापनाको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्नुपर्छ।
सरकारको प्राथमिकता : उद्धार, जीवनरक्षा र पुनर्निर्माण
बाढीपछि सरकारले खोज तथा उद्धारलाई पहिलो प्राथमिकता दिएको छ। सुरक्षा निकाय, स्थानीय प्रशासन तथा सम्बन्धित सरकारी संयन्त्र परिचालन गरी बेपत्ता व्यक्तिको खोजी र प्रभावितको उद्धार जारी छ। हेलिकोप्टरमार्फत समेत उद्धार तथा राहत सामग्री पुर्याउने काम भइरहेको छ।
शिक्षा तथा खेलकुदमन्त्री सस्मित पोखरेलले प्रभावित क्षेत्रमा अहिलेको पहिलो प्राथमिकता उद्धार र जीवनरक्षा भएको बताउँदै क्षतिग्रस्त विद्यालयको पुनर्निर्माणमा सरकारले जिम्मेवारी लिने बताएका छन्।
यसले क्षतिग्रस्त विद्यालयलाई पुनःनिर्माण गर्ने सरकारी प्रतिबद्धता देखाए पनि तत्कालका लागि विद्यार्थीको शिक्षा कसरी निरन्तर गर्ने भन्ने प्रश्न अझै महत्वपूर्ण छ। विद्यालय भवन पुनर्निर्माण हुन समय लाग्न सक्ने भएकाले अस्थायी कक्षा, वैकल्पिक सिकाइ स्थल र सुरक्षित शैक्षिक वातावरणको योजना तत्काल आवश्यक देखिन्छ।
विपद्पछि फैलिन सक्ने अर्को जोखिम : अफवाह र असुरक्षा
बाढीपछि सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न किसिमका सूचना र अफवाह फैलिन थालेका छन्। जल तथा मौसम विज्ञान विभागको बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले बिहीबार रसुवा र नुवाकोटमा फेरि ठूलो बाढी आउने भन्ने हल्लाको कुनै आधिकारिक आधार नरहेको स्पष्ट पारेको छ। यद्यपि प्रभावित क्षेत्रमा वर्षा जारी रहेकाले नदीको जलस्तर बढ्न सक्ने भन्दै सावधानी अपनाउन आग्रह गरिएको छ।
यस्तो अवस्थामा विद्यार्थी, अभिभावक र शिक्षकले सामाजिक सञ्जालमा आएका अपुष्ट सूचनाभन्दा स्थानीय प्रशासन, सुरक्षा निकाय र आधिकारिक सरकारी सूचनालाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
पुनःस्थापनाको केन्द्रमा बालबालिका
रसुवाको बाढीले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न छोडेको छ – विपद्पछि हामीले भवन पुनर्निर्माण मात्रै गर्ने कि बालबालिकाको सुरक्षित भविष्य पनि पुनर्निर्माण गर्ने?
विद्यालय भौतिक संरचना हो, तर विद्यार्थीका लागि त्यो सुरक्षा, सिकाइ, मित्रता, सपना र भविष्यसँग जोडिएको ठाउँ हो। बाढीले भवन बगाए पनि बालबालिकाको पढ्ने अधिकार बग्न दिनु हुँदैन।
अबको राहत र पुनःस्थापनामा घर, सडक र पुलसँगै विद्यालयलाई पनि प्राथमिकतामा राखिनुपर्छ। क्षतिग्रस्त विद्यालयको शीघ्र मूल्याङ्कन, अस्थायी सिकाइ केन्द्रको व्यवस्था, विद्यार्थीका लागि शैक्षिक सामग्री, सुरक्षित आवतजावत, शिक्षकको मनोसामाजिक सहयोग तथा बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यलाई समेत पुनःस्थापनाको योजनामा समेट्नुपर्ने आवश्यकता छ।
रसुवाको बाढीले ठूलो भौतिक विनाशको चित्र प्रस्तुत गरेको छ। तर यही संकटबाट राज्य, स्थानीय तह, विद्यालय र समुदायले बालबालिकालाई केन्द्रमा राखेर सुरक्षित, समावेशी र विपद्प्र – तिरोधी शिक्षा प्रणाली निर्माण गर्ने अवसर पनि लिन सक्छन्।
अहिलेको प्राथमिकता स्पष्ट छ – ज्यान बचाउने, बेपत्ताको खोजी गर्ने, प्रभावितलाई राहत दिने र बालबालिकाको भविष्यलाई सुरक्षित राख्ने।